Kenniswiki · Kennis en praktijk
Conflicten herdefiniëren via betekenisverschuiving
Een conflict verandert wanneer betekenis verschuift. Dissociatie biedt een retorisch kader voor constructieve herinterpretatie.
Dissociatie is een retorische techniek die een vanzelfsprekend geacht begrip in twee splitst: een deel dat als “essentieel” of “zuiver” blijft gelden, en een deel dat als “schijn” of “afwijking” wordt weggezet. Daarmee verschuift de betekenis van het oorspronkelijke begrip — en in een conflict verschuift de grond waarop gestreden wordt. Chaïm Perelman en Lucie Olbrechts-Tyteca beschreven de techniek in hun Traité de l’argumentation (1958).
Hoe dissociatie werkt
De splitsing verandert de lading van een uitspraak. Een directe aanval klinkt zo: “De wet is onrechtvaardig.” Een dissociatie klinkt anders: “Er is een verschil tussen wat wettelijk is en wat rechtvaardig is.” Het positieve recht wordt daarbij gescheiden van het idee van een hogere rechtvaardigheid. Er ontstaat ruimte voor een nieuw normatief kader, zonder dat het bestaande recht frontaal verworpen hoeft te worden.
Perelman beschrijft drie stappen in die beweging:
- Identificeer een spanning binnen een ogenschijnlijk eenduidig begrip.
- Introduceer een onderscheid dat die spanning opvangt — meestal essentie tegenover verschijning.
- Herschik de argumentatie zodat het “essentiële” deel als normatief leidend geldt.
De bredere theorie achter dit denken staat in Perelman en discursieve dominantie: denken in beweging houden.
Dissociatie als de-escalatie
In conflicten praten partijen vaak over hetzelfde woord vanuit een verschillend betekeniskader — over rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid of leiderschap. Dat is één van de mechanismen achter vastgelopen gesprekken (zie Waarom lopen conflicten vast?). Dissociatie maakt zo’n verschil bespreekbaar: wie het gedeelde woord splitst, geeft elke partij een eigen betekenis zonder dat het woord zelf veroverd moet worden. Zo wordt dissociatie een vorm van discursieve de-escalatie — herordening via taal, in een gesprek dat anders verder escaleert (zie Escalatie en polarisatie).
De techniek werkt ook omgekeerd. Wie bij een gesprekspartner een betekenisverschuiving herkent, ziet waar de onderliggende strijd zit — en kan daar interveniëren.
Eén grens blijft staan. Dissociatie herschikt betekenis; ze bewijst niets. Ze opent ruimte voor een nieuw kader, maar zegt niets over de juistheid van dat kader.
Walter Wybauw
Verder lezen en toepassen
Dossiers · Onderzoek en analyse
Herken je dit in je organisatie of praktijk? Contact.