Kenniswiki · Conflict en escalatie
Het psychologiseren van conflicten
Wanneer communicatie en emoties alle aandacht krijgen, kan een organisatieprobleem op het individu worden afgewenteld. Heldere mandaten en bescherming maken samenwerking veilig.
Psychologisering is de verklaring van een conflict vanuit de persoon van één betrokkene. Wanneer een conflict in een organisatie aansleept, groeit die neiging: de ene is te dominant, de andere te gevoelig; er wordt gefluisterd over narcisme, trauma, autisme of burn-out. Wat begon als een meningsverschil over samenwerking, verantwoordelijkheid of communicatie verschuift naar een verhaal over wie “moeilijk” is.
Wat psychologisering uit zicht haalt
“Je weet hoe hij is” klinkt onschuldig. We willen begrijpen waarom iemand zo reageert en zoeken verklaringen in geschiedenis, temperament of kwetsbaarheid. Precies daar zit het risico. Wat als psychologisch wordt benoemd, ontsnapt aan de relationele en structurele dimensie van het conflict. Het conflict wordt geprivatiseerd: een zaak van het individu in plaats van de interactie. Het brandpunt verschuift van gedeelde verantwoordelijkheid en omgevingsfactoren naar individuele pathologie.
Die beweging gebeurt zelden uit kwaadwilligheid. Spanningen verstoren de rust, vragen energie en zorgen voor onvoorspelbaarheid. Psychologisering biedt dan houvast: als het “aan haar ligt”, hoeven wij er zelf niets meer mee; als het “zijn karakter is”, behouden wij onze positie. De ander wordt de oorzaak van het probleem; wij zijn toeschouwer, of maken onszelf tot slachtoffer.
In organisaties leidt dit tot verstarring. Conflicten worden niet meer onderzocht, maar met de betrokkenen geïdentificeerd. De situatie blijft onveranderlijk, maar er is tenminste een diagnose. Daarmee verdwijnt de mogelijkheid tot dialoog, reflectie en collectieve bijsturing.
Wanneer verbinding de plaats van bestuur inneemt
Aandacht voor emoties en communicatie kan een gesprek openen. Ze schiet tekort als zij de volledige verklaring moet dragen. Een onduidelijk mandaat, tegenstrijdige opdrachten of een besluit dat telkens wordt teruggedraaid, verdwijnt niet doordat betrokkenen elkaars behoeften beter leren verwoorden. Wie zulke frictie toch uitsluitend als een communicatief of emotioneel tekort beschrijft, privatiseert een organisatieprobleem. Een verantwoordelijkheid van de organisatie wordt dan een ontwikkelopdracht voor de medewerker of leidinggevende.
Dat klinkt vaak mensgericht. Toch kan het mensen juist alleen laten met een probleem waarover zij niet kunnen beslissen. De vraag is niet of verbinding waardevol is, maar wat een gesprek vermag zolang bevoegdheden, middelen en procedures onduidelijk blijven.
Macht is geen misverstand
Een leidinggevende en een medewerker ontmoeten elkaar niet als twee gelijk geplaatste gesprekspartners. Arbeidscontract, gezag, beoordeling, doelstellingen en inkomen bepalen mee wat iemand vrijuit kan zeggen. Een uitnodiging om “elkaars behoeften te horen” verandert die asymmetrie niet. Ze kan verbergen wie beslist, wie afhankelijk is en wie de gevolgen van tegenspraak draagt.
Daarmee raken twee vragen door elkaar: wanneer oefent iemand zijn mandaat terecht uit, en wanneer gebruikt iemand zijn positie verkeerd? Beide vragen moeten bespreekbaar blijven. Een organisatie die elk gezagsverschil als een gebrek aan verbinding behandelt, maakt legitieme besluitvorming onzeker zonder machtsmisbruik werkelijk te onderzoeken.
Kritiek is meer dan toon
Wanneer de manier van spreken de enige maatstaf wordt, verschuift de aandacht gemakkelijk van een bezwaar naar de houding van degene die het uit. Een medewerker die een onhaalbare planning of een tegenstrijdige rolverdeling benoemt, krijgt dan te horen dat hij “weerstand toont” of “niet verbindend communiceert”. De toon kan aandacht vragen, maar zij beslist niet of de inhoud klopt.
Onderzoek daarom eerst wat de kritiek aanwijst. Welke afspraak geldt? Wie kan haar veranderen? Welk bewijs is er voor de gestelde gevolgen? Pas daarna kun je beoordelen hoe het gesprek gevoerd wordt, zonder de inhoud achter een oordeel over iemands attitude te laten verdwijnen.
Openheid vraagt bescherming
Een organisatie heeft een taak in de buitenwereld; zij is geen therapeutische gemeenschap. Van medewerkers emotionele openheid vragen terwijl onduidelijk is wie hun woorden hoort, hoe die worden gebruikt en waar zij terechtkunnen bij een geschil, kan hun positie kwetsbaarder maken. Vertrouwelijkheid, beslisrechten en een betrouwbare route voor bezwaar of escalatie moeten vooraf helder zijn. Vrijwillige openheid is iets anders dan openheid als ongeschreven voorwaarde om als “constructief” te gelden.
Warme samenwerking heeft een institutionele bedding nodig
Aandacht voor structuur hoeft een werkplek niet kil te maken. Heldere kaders scheppen juist ruimte voor collegialiteit: mensen weten wie welk mandaat heeft, waar grenzen liggen, hoe een conflict wordt behandeld en hoe een besluit kan worden aangevochten of gecorrigeerd. Pas wanneer die bedding betrouwbaar is, hoeven zij zich minder tegen willekeur te verdedigen en kan verbondenheid spontaan ontstaan.
Een gesprek, bemiddeling of opleiding kan binnen dat kader veel betekenen. Zij kan het kader niet vervangen. Dat onderscheid staat ook centraal in De geloofsmarkt van leiderschap: een belofte over persoonlijke groei moet toetsbaar blijven aan wat de organisatie daadwerkelijk verandert. Over de bestuurlijke voorwaarden gaat Institutionele veiligheid.
Het alternatief: kijken naar onderlinge afhankelijkheid
Voor vertrouwenspersonen, leidinggevenden en consultants is dit een bekend patroon. Collega’s delen verzuchtingen over “onwerkbaar gedrag”, “gebrek aan zelfinzicht” of “emotionele instabiliteit”. Niet alles wat moeilijk is, is een stoornis. Niet alles wat schuurt, zit in de personen waartussen het schuurt.
Het alternatief is kijken naar wat de onderlinge afhankelijkheid bepaalt. Wat speelt er tussen deze mensen, in welke structuur, op welke momenten? Wat wordt niet uitgesproken, vermeden, uitbesteed of wederzijds misbegrepen? Welke gewoonten en verhoudingen houden het conflict in stand? Welke rol speelt de organisatie zelf in het verhaal dat het “aan de ander ligt”? Dat systeemperspectief wordt uitgewerkt in Conflict, burn-out en de rol van systeemdenken. Wat een diagnose met een conflict doet, staat in De performatieve kracht van diagnoses.
De rol van de werkgever
Een volwassen conflictcultuur durft naar zichzelf kijken. Gevoeligheden van mensen mogen gezien worden — ze krijgen pas betekenis in de relaties waarin ze spelen. De arbeidsorganisatie is daarin een veel-, zo niet allesbepalende factor.
Gedrag dat vandaag problematisch is, was gisteren misschien een kracht. De reactie die nu stoort, is soms een verdedigingslijn tegen iets dat niet benoemd kon worden. Daar opnieuw woorden aan geven is werk: moeilijk, traag en vaak kwetsbaar. Het hoort bij het werkgeversgezag, dat de welzijnswet ertoe houdt de nodige instrumenten te voorzien om lastige situaties en conflicten te voorkomen en op te lossen. Het is de werkgever die de ruimte creëert waarin mensen die elkaar anders nooit zouden hebben ontmoet, zinvol kunnen samenwerken. Hoe dat in teams concreet wordt aangepakt, staat in Conflicten in teams.
Walter Wybauw
Verder lezen en toepassen
Dossiers · Onderzoek en analyse
Herken je dit in je organisatie of praktijk? Contact.
