De regels van waarachtig spreken

Waarachtig spreken is het zichtbaar maken van waar een uitspraak vandaan komt: uit welke bron van waarheid de spreker redeneert en welke drijfveer het spreken stuurt. Het begrip hoort bij het discursieve kwadrantenmodel, dat spreken plaatst op twee assen — waar waarheid zit, en waar de drijfveer zit.

Wat waarachtigheid hier betekent

Waarachtig spreken veronderstelt een ruimte waarin iemand kan verschijnen zoals hij werkelijk is. In een politieke of deliberatieve context vraagt dat twee dingen: toegang tot de gespreksruimte, en een manier van spreken die gericht is op helderheid over de eigen positie. Waarachtigheid is hier geen morele oprechtheid maar structurele helderheid: wie waarachtig spreekt, werkt niet vanuit strategie of maskering, maar vanuit de werkelijke bron van zijn overtuiging.

De twee assen van het kwadrantenmodel

Het discursieve kwadrantenmodel maakt die plaats zichtbaar met twee assen. De verticale as geeft aan waar waarheid wordt gesitueerd: transcendent, boven en buiten de ervaring, of immanent, geworteld in de ervaring zelf. De horizontale as geeft aan waar de drijfveer van het spreken ligt: intern, gericht op autonomie en eigenstandigheid, of extern, gericht op verbondenheid en erkenning binnen een relationeel veld.

Vier kwadranten, vier vormen van waarachtigheid

• Intern-transcendent. De spreker verschijnt vanuit zelfbepaalde principes of abstracte overtuigingen. Waarachtigheid is hier consistentie tussen wat men beweert en de universele of rationele normen die men zegt te hanteren.
• Extern-transcendent. De geldigheid van de waarheid staat in relatie tot anderen, binnen gedeelde normen of collectieve idealen. Waarachtig spreken betekent hier: duidelijk maken op welke hogere orde of welk gedeeld systeem men zich beroept.
• Intern-immanent. Waarheid ontstaat uit de eigen ervaring. Waarachtigheid houdt in dat de spreker niet verbergt dat het standpunt uit persoonlijke beleving voortkomt.
• Extern-immanent. Waarheid wordt relationeel gegenereerd. Waarachtig spreken betekent hier: de eigen ervaring inzetten én tonen hoe die ervaring wordt gevormd en getoetst binnen een gemeenschappelijke context.

Waarom die helderheid werkt

Waarachtig spreken betekent dus niet dat iemand een universele waarheid bezit; het betekent dat de herkomst van een uitspraak helder is. Wie toont uit welk kwadrant hij redeneert, welke bron van waarheid hij aanspreekt en welke drijfveer hem stuurt, maakt discernatie mogelijk: het gesprek loopt dan op helderheid over de aard van standpunten in plaats van op overtuigingskracht. Waar waarheid wordt gepositioneerd en vanuit welke drijfveer men spreekt, bepaalt hoe een uitspraak verstaan moet worden en hoe haar geldigheidsaanspraak beoordeeld kan worden. Zo wordt waarachtig spreken de voorwaarde voor gemeenschappelijk denken: pas wanneer de herkomst van het spreken zichtbaar is, kan een politieke ruimte werkelijk functioneren.

De logische pendant van deze regels — de vorm van geldig redeneren — staat in Regels voor eerlijk spreken. Hoe “waarheid” zelf kan worden begrepen, staat in Wat is waarheid?

---

Walter Wybauw

Verder lezen en toepassen

Dossiers · Onderzoek en analyse

Herken je dit in je organisatie of praktijk? Contact.