Voorbij de dualiteit: de propositionele fixatie

Propositionele fixatie is het vastleggen van een veranderlijk, relationeel gebeuren als een bepaalbare stand van zaken. Een propositie is een uitspraak die iets beweert over hoe het is. Zodra wij zeggen dat X Y is, zonderen wij iets uit het gebeuren af dat kan worden beoordeeld op de vraag of het al dan niet het geval is.

Van gebeuren naar vaststelling

Een uitspraak maakt de werkelijkheid op een bepaalde manier bespreekbaar. Zij bepaalt waarover wordt gesproken, welke kenmerken ertoe doen en welke betrekkingen in de beschrijving worden opgenomen. Het gebeuren krijgt daarmee de vorm van iets dat kan worden vastgesteld.

De fixatie ontstaat wanneer die bepaling gaat gelden als een volledige weergave van het gebeuren. Wat op een bepaald moment en in bepaalde verhoudingen wordt beschreven, verschijnt dan als hoe het is. De omstandigheden waaronder de uitspraak betekenis kreeg, verdwijnen uit beeld.

Ook een uitspraak over verandering kan zo worden gefixeerd. Dat wij een proces beschrijven, houdt op zichzelf nog niet zichtbaar welke afbakening de beschrijving aanbrengt.

Dualiteit als gevolg

De werkhypothese is dat de tegenstelling tussen wel en niet mede uit deze operatie kan ontstaan. Het spreken zondert een bepaalbare toestand af; vervolgens wordt beoordeeld of die toestand het geval is. Dualiteit verschijnt daarmee als een mogelijk gevolg van de manier waarop wij iets ter sprake brengen.

Het toevoegen van perspectieven heft die fixatie niet vanzelf op. Zelfs wanneer de werkelijkheid vanuit drie, negen of honderd perspectieven wordt beschreven, kan ieder perspectief opnieuw worden behandeld als een vaststelling van hoe de werkelijkheid is. De beschrijvingen nemen in aantal toe, terwijl de operatie die het gebeuren tot een bepaalbare stand van zaken maakt, behouden blijft.

De grens van de beschrijving

Een bepaling maakt vergelijking en onderzoek mogelijk. Zij brengt ook een selectie aan: bepaalde betrekkingen worden zichtbaar, andere blijven buiten de beschrijving. Propositionele fixatie wordt een probleem wanneer die selectie niet meer herkenbaar is en de vaststelling de plaats inneemt van het gebeuren waarop zij betrekking heeft.

De aandacht verschuift dan naar de status van de uitspraak zelf. Welke afbakening draagt zij, onder welke omstandigheden geldt zij en wat blijft buiten beeld? Het verschil tussen een bruikbare bepaling en een gefixeerde vaststelling ligt in de mate waarin die voorwaarden bespreekbaar blijven.