Terug naar de kenniswiki

Kenniswiki · Geweld en ervaring

Een multi-modale fenomenologische benadering van geweld

Zelfs als er geen actueel geweld is, leeft er een diffuse dreiging, die voortdurend de balans van ons bestaan verstoort.

Ook wanneer er geen actueel geweld is, leeft een diffuse dreiging die de balans van het bestaan verstoort. Die gedachte is het uitgangspunt van Cristian Ciocans “Towards a Multi-modal Phenomenological Approach of Violence”: een pleidooi om de fenomenologie uit te breiden zodat ze recht doet aan de veelheid van manieren waarop geweld zich toont.

“Towards a Multi-modal Phenomenological Approach of Violence” van Cristian Ciocan.

Een limietfenomeen

Ciocan beschrijft geweld als een limietfenomeen — een grenservaring die de normale structuren van bewustzijn en betekenis doorbreekt. Geweld past niet binnen onze ervaring; het tast de kaders van die ervaring zelf aan. Het ondermijnt de stabiliteit van onze concepten van zelf, lichaam, tijd, ruimte, taal en intersubjectiviteit. In de confrontatie met geweld blijken die begrippen niet langer toereikend: ze moeten herzien, herijkt, soms opnieuw uitgevonden worden.

Actueel en latent geweld

Actueel geweld is de feitelijke daad, het moment waarop dader en slachtoffer frontaal botsen. Latent geweld is de onzichtbare maar voelbare aanwezigheid van dreiging: het leeft in herinneringen aan trauma, in de angst voor herhaling, in de spanning die ontstaat wanneer geweld als mogelijkheid in de lucht hangt. Die latente dimensie is minstens zo ingrijpend: ze beïnvloedt waarnemen, denken en handelen, ook wanneer ogenschijnlijk niets gebeurt.

Vier modi van bewustzijn

Geweld verschijnt volgens Ciocan niet in één ervaringsmodus, maar via verschillende vormen van bewustzijn:

  • Geheugen — herbeleving van trauma’s, soms vrijwillig, soms ongewild, zoals in flashbacks of generatietrauma’s.
  • Fantasie — geweld geënsceneerd in denkbeeldige scenario’s van agressie, wraak of bescherming.
  • Droom — geweld krijgt een bijna tastbare realiteit doordat de grenzen tussen innerlijke en uiterlijke ervaring vervagen.
  • Beeldbewustzijn — geweld dringt zich op via foto’s, films, nieuwsbeelden en games: representaties die de verbeelding voeden en het collectieve gevoel van dreiging versterken.

Drie posities

Ciocan onderscheidt drie subjectieve posities in de ervaring van geweld. De dader beweegt van irritatie naar woede en agressie; de getroffene van angst naar terreur; de getuige bevindt zich in shock, verontwaardiging en machteloosheid. Elk perspectief belicht een andere dimensie: handelen, ondergaan, toekijken. Dat geweld zijn betekenis tussen die posities ontstaat, werkt Een fenomenologische kijk op geweld verder uit.

Wat dit van de fenomenologie vraagt

Geweld confronteert de fenomenologie met haar grenzen. Het is geen object van beschouwing, maar een excessief gebeuren dat de samenhang van ervaring uiteentrekt. Een klassieke beschrijving van de beleving volstaat niet: de fenomenologie moet zich uitbreiden tot een multi-modale benadering die rekening houdt met de manieren waarop geweld in het bewustzijn verschijnt — in het heden, in de herinnering, in de verbeelding en in de representatie.

Kanttekening

Toch roept deze benadering een spanning op. De poging om geweld te normeren of te categoriseren kan de fenomenologische kern van de ervaring doen verloren gaan: zodra de beleving in theoretische categorieën wordt gevat, verdwijnt haar existentiële onmiddellijkheid. De kracht van de fenomenologie ligt juist in het vermogen om woorden te geven aan wat zich in de ervaring aandient, zonder het te reduceren tot schema’s of normen. Ze voorschrijft niet wat geweld is; ze toont hoe geweld verschijnt — als een grens van menselijk verstaan, waar betekenis tegelijk bedreigd wordt en opnieuw geboren kan worden.


Walter Wybauw

Verder lezen en toepassen

Dossiers · Onderzoek en analyse

Herken je dit in je organisatie of praktijk? Contact.

Interessant voor iemand anders?