Drogredenen als instrumenten

Drogredenen: niet alleen logica

In de klassieke logica zijn drogredenen fouten in de redenering — argumenten die op het eerste gezicht overtuigend lijken, maar bij nader inzien niet geldig zijn. Dat klopt, maar het is niet het hele verhaal.

In conflictsituaties zijn drogredenen meer dan logische fouten. Ze zijn de concrete talige middelen waarmee een gesprek — bewust of onbewust — van het ene register naar het andere glijdt. Ze zijn niet de strategie zelf (dat zijn de zes patronen uit de vorige module), maar het gereedschap waarmee die patronen in de praktijk worden uitgevoerd.

Persoonlijke aanval (ad hominem)

Wat het is: Niet het argument wordt aangevallen, maar de persoon die het argument maakt.

Registerverschuiving: Van elk register naar delegitimering — het gesprek verschuift van inhoud naar karakter. "Jij zegt dat omdat je altijd zo reageert" vervangt het bespreken van wat er gezegd werd.

Verband met dominantiepatroon: Delegitimering

Stroman (straw man)

Wat het is: Het standpunt van de ander wordt vertekend of vereenvoudigd, waarna de vertekende versie wordt aangevallen.

Registerverschuiving: Het oorspronkelijke register van de ander wordt herschreven. De ander zei A, maar krijgt B teruggeworpen. "Dus jij vindt dat we helemaal niets moeten doen?" — terwijl het standpunt genuanceerder was.

Verband met dominantiepatroon: Reframing

Vals dilemma

Wat het is: Een complexe situatie wordt teruggebracht tot twee uitersten, alsof er geen tussenposities bestaan.

Registerverschuiving: De ruimte voor meerdere registers wordt gesloten. "Of je bent voor efficiëntie, of je bent voor stilstand" elimineert elk register dat nuance biedt.

Verband met dominantiepatroon: Uitsluiting, naturalisatie

Cirkelredenering (petitio principii)

Wat het is: Het standpunt wordt als argument voor zichzelf gebruikt — de conclusie zit al in de premisse.

Registerverschuiving: Het eigen register wordt gepresenteerd als zelfevident. "Het is nu eenmaal zo dat efficiëntie de norm is, want zo werkt een goed bestuur."

Verband met dominantiepatroon: Naturalisatie

Beroep op autoriteit (ad verecundiam)

Wat het is: Een extern gezag wordt ingeroepen als bewijs, zonder dat het gezag zelf wordt bevraagd.

Registerverschuiving: Het eigen register wordt versterkt met een autoriteit die niet werkelijk aan het woord is. "De burger verwacht dit" of "de wetenschap is duidelijk" zonder bronvermelding of nuance.

Verband met dominantiepatroon: Appropriatie

Ontduiken van de bewijslast

Wat het is: De spreker verschuift de verantwoordelijkheid om het eigen standpunt te onderbouwen naar de ander. "Bewijs maar dat het niet zo is."

Registerverschuiving: Het eigen register wordt als default geïnstalleerd — wie het wil bevragen, draagt de bewijslast.

Verband met dominantiepatroon: Naturalisatie, uitsluiting

Onjuiste oorzaak-gevolg (post hoc ergo propter hoc)

Wat het is: Omdat A na B gebeurde, wordt aangenomen dat B de oorzaak is van A.

Registerverschuiving: Het pragmatische register wordt oneigenlijk ingezet — een toevallige opeenvolging wordt gepresenteerd als bewezen causaal verband. "Sinds jij hier werkt, is de sfeer verslechterd."

Verband met dominantiepatroon: Delegitimering, naturalisatie

Bespelen van het publiek (ad populum)

Wat het is: Het argument richt zich niet op de gesprekspartner maar op het publiek — het doel is bijval, niet waarheid.

Registerverschuiving: Het gesprek verschuift van inhoud naar performance. De spreker zoekt geen overeenstemming maar publiek draagvlak.

Verband met dominantiepatroon: Appropriatie, recuperatie

"Jij ook" (tu quoque)

Wat het is: De kritiek wordt gepareerd door te wijzen op vergelijkbaar gedrag bij de ander. "Jij doet dat zelf ook."

Registerverschuiving: Het normatieve register wordt gebruikt om het gesprek te blokkeren in plaats van te openen.

Verband met dominantiepatroon: Delegitimering

Verzwegen argumenten en correctheidsvoorwaarden

Niet alle registerverschuivingen gebeuren via expliciete drogredenen. Soms zit de verschuiving in wat niet wordt gezegd.

Verzwegen argumenten zijn argumenten die impliciet aanwezig zijn maar niet expliciet worden gemaakt. Bij indirect taalgebruik bedoelt iemand meer dan wat er wordt gezegd. Dat komt tot uiting in een overtreding van de communicatieregels:

• Wees duidelijk — zeg wat je bedoelt
• Wees eerlijk — zeg wat je gelooft
• Wees efficiënt — zeg niet meer dan nodig
• Wees ter zake — zeg wat relevant is

Wanneer een van deze regels wordt geschonden, is dat een signaal dat er een verborgen registerverschuiving plaatsvindt.

Overzicht: drogredenen en dominantiepatronen

Drogreden	Registerverschuiving	Dominantiepatroon
Persoonlijke aanval	Inhoud → karakter	Delegitimering
Stroman	Standpunt A → vertekend B	Reframing
Vals dilemma	Nuance → twee uitersten	Uitsluiting, naturalisatie
Cirkelredenering	Register als zelfevident	Naturalisatie
Beroep op autoriteit	Extern gezag als schild	Appropriatie
Ontduiken bewijslast	Eigen register als default	Naturalisatie, uitsluiting
Onjuiste causaliteit	Toeval → bewijs	Delegitimering, naturalisatie
Bespelen publiek	Inhoud → performance	Appropriatie, recuperatie
"Jij ook"	Kritiek → wederzijdse beschuldiging	Delegitimering
Verzwegen argumenten	Expliciet register → verborgen register	Elk patroon mogelijk