Intentionaliteit

Ons bewustzijn is vrijwel nooit leeg: probeer maar eens om nergens aan te denken. Het “nergens aan denken” is zelf een activiteit van het denken. En dat denken is altijd ergens op gericht.

Dat is wat In de filosofie met intentionaliteit wordt bedoeld. Intentionaliteit komt tot uiting door de wisselwerking tussen drie elementen: act, inhoud en object.

De act is de activiteit van het denken zelf: waarnemen, oordelen, herinneren, verwachten. Het object is datgene waarop de handeling gericht is — ongeacht of het feitelijk bestaat of enkel in de verbeelding, de fantasie of de ervaring. De inhoud is de betekenis die door de gerichtheid ontstaat: iemand kan voor de ene verschijnen als vriend, voor de ander als collega, voor nog iemand anders als partner of als lastig sujet.

Het onderscheid tussen act, inhoud en object helpt te verklaren waarom iets een dwaling, fictie of meningsverschil kan zijn. Wie zich vergist, geeft betekenis op een manier die niet overeenkomt met hoe de zaak feitelijk in elkaar zit. Wie fantaseert, heeft wel inhoud, maar geen werkelijk bestaand object. En mensen kunnen van mening verschillen doordat ze op een andere manier betekenis geven aan hetzelfde object. De waarheid zit dus nooit simpelweg in ons hoofd of onvoorwaardelijk in de feiten: er is altijd een wisselwerking tussen de manier waarop we kijken, wat we bedoelen en datgene waar het over gaat.

Wanneer we ons bewust worden van wat er in ons gebeurt, krijgt dat voor ons betekenis door de woorden die we er aan geven: woorden helpen ons om ervaring te ordenen, te verduidelijken en deelbaar te maken. We reageren op wat er gebeurt vanuit ons eigen interpretatiekader.

Die reflexieve structuur van het denken ligt aan de basis van ons vermogen tot zingeving: een persoonlijk proces waarin we betekenis toekennen aan feiten of gebeurtenissen vanuit ons eigen standpunt. Dat gebeurt altijd op een bepaalde plek, op een bepaald moment en dus in een specifieke context die mee bepaalt welke betekenis iets kan krijgen.

Wat in Acceptance and Commitment Therapy “mindfulness” wordt genoemd, is het zich volledig bewust worden van die ervaringen in het hier en in het nu. In de filosofie raakt dit aan de fenomenologische reductie: het methodisch opschorten van theoretische vooronderstellingen en kennisclaims over het object om eerst te laten verschijnen hoe het zich in de ervaring zelf toont — nog voor we het invullen met verklaringen en interpretaties. Dat brengt inzicht in de manier waarop iets zich binnen een bepaald kader presenteert — en zich in een ander kader anders kan tonen.

Dat kader is de werkelijkheid zoals wij die hanteren. Het vormt het toepasselijke kader van ons denken. In intermenselijke verhoudingen kunnen we het kader van de ander ontkennen, proberen te veranderen, of proberen te overroepen. Wat we daarmee feitelijk doen, is een aanspraak maken op de wijze waarop betekenis gegeven mag worden en op wat waarheid is.

De context speelt een beslissende rol in wat een handeling betekent en hoe ze als juist of fout, goed of slecht wordt beoordeeld. In die beoordeling nemen we ook altijd de bedoeling mee: de intentionaliteit die aan de basis van het handelen ligt. Een handeling is intentioneel als ze zinnig kan worden bevraagd en er een doelgerichte reden aan ten grondslag ligt.

Context bepaalt dus niet alleen wat een handeling betekent, maar ook of en hoe die handeling moreel of juridisch beoordeeld kan worden. Niet de uitkomst alleen, maar vooral wat iemand bedoelde te doen, weegt mee in de toeschrijving van verantwoordelijkheid. Intentie is geen verborgen mentale oorzaak, maar een openbare structuur die tot uiting komt in de taal.