Waarom lopen conflicten vast?

Veel conflicten blijven onopgelost omdat mensen niet over hetzelfde spreken, ook al gebruiken ze dezelfde woorden. Wat voor de ene partij een inhoudelijke kwestie is, wordt door de andere ervaren als een aantasting van betekenis. Het gesprek lijkt rationeel, maar het leidt nergens heen.

Aan de ene kant staat een benadering die vertrekt vanuit feiten, regels en verklaringen. Wat telt, is wat klopt, wat aantoonbaar is, wat volgens de afspraken geldt. Problemen worden opgelost door verduidelijking, bijsturing of betere onderbouwing.

Aan de andere kant staat een ervaring die vertrekt vanuit de betrekking. Wat telt, is wat iets betekent voor iemands positie, veiligheid of erkenning. De vraag is niet of iets correct is, maar wat het doet met de manier waarop iemand zich tot de situatie en tot de ander verhoudt.

Wanneer deze twee perspectieven elkaar kruisen, loopt de situatie vast. Een feitelijk antwoord wordt verward met een oordeel. De uitleg kan correct zijn en toch niets oplossen, omdat ze voorbijgaat aan wat er voor de ander op het spel staat.

Dit kan onbedoeld gebeuren, maar het kan ook een bewuste strategie zijn. Conflicten zijn zelden enkel tot misverstanden te reduceren. Vaak spelen er belangen, machtsverhoudingen en strategische keuzes mee. Soms gaat het niet om misverstaan, maar om winnen of verliezen. Dan is er geen gedeelde zoektocht naar betekenis, maar een strijd om middelen, positie of controle waarbij gevoelens kunnen worden gebruikt om verantwoordelijkheid te ontwijken, en feiten om iemand buitenspel te zetten.

Daarom verschuift een conflict pas wanneer twee dingen tegelijk zichtbaar worden. Enerzijds het verschil tussen inhoud en betekenis: waar spreken we langs elkaar heen? Anderzijds de realiteit van belangen en macht: wat staat er werkelijk op het spel en wie kan daarover beslissen?

Pas wanneer beide lagen worden erkend, ontstaat er ruimte om verder te gaan: op het moment dat duidelijk wordt waar het gesprek over moet gaan. Soms is dat een gesprek over betekenis. Soms een onderhandeling over belangen. Soms over een beslissing die genomen moet worden, ook al blijft de spanning bestaan.

Bij het navigeren door lastige situaties en conflicten komt het er dus op aan om niet in de valkuil te trappen van de psychologisering enerzijds, of in die van de reductie tot louter feiten anderzijds.