De regels van waarachtig spreken

Waarachtig spreken veronderstelt een ruimte waarin ieder individu kan verschijnen zoals hij of zij werkelijk is. In een politieke of deliberatieve context betekent dit dat niet alleen toegang tot de gespreksruimte noodzakelijk is, maar ook dat de wijze waarop iemand spreekt, is afgestemd op de bedoeling om helderheid te scheppen over de eigen positie. Waarachtigheid vraagt dat iemand niet spreekt vanuit strategie of maskering, maar vanuit de werkelijke bron van zijn overtuiging. Het gaat dus niet over morele oprechtheid, maar over structurele helderheid: het zichtbaar maken van de plaats waar het spreken vandaan komt.

Het discursieve kwadrantenmodel maakt deze structurele plaats zichtbaar door twee assen te onderscheiden. De verticale as geeft aan waar waarheid wordt gesitueerd: transcendent, boven en buiten de ervaring, of immanent, geworteld in de ervaring zelf. De horizontale as maakt duidelijk waar de drijfveer van het spreken ligt: intern gericht op autonomie en eigenstandigheid, of extern gericht op verbondenheid en erkenning binnen een relationeel veld.

In het kwadrant van het intern-transcendente spreken verschijnt de spreker vanuit zelfbepaalde principes of abstracte overtuigingen. Waarachtigheid betekent hier: consistentie tussen wat men beweert en de universele of rationele normen die men zegt te hanteren. In het kwadrant van het extern-transcendente spreken staat de geldigheid van de waarheid in relatie tot anderen, vaak binnen gedeelde normen of collectieve idealen. Waarachtig spreken betekent hier dat de spreker duidelijk maakt op welke hogere orde of gedeeld systeem hij zich beroept. In het intern-immanente kwadrant ontstaat waarheid uit de eigen ervaring: waarachtigheid houdt in dat de spreker niet verbergt dat het standpunt uit persoonlijke beleving voortkomt. In het extern-immanente kwadrant wordt waarheid relationeel gegenereerd: waarachtig spreken betekent dat men niet alleen de eigen ervaring inzet, maar ook toont hoe die ervaring wordt gevormd en getoetst binnen een gemeenschappelijke context.

Waarachtig spreken betekent dus niet dat iemand een universele waarheid bezit, maar dat de herkomst van een uitspraak helder wordt gemaakt. De spreker verbergt niet uit welk kwadrant hij redeneert, welke bron van waarheid wordt aangesproken en welke drijfveer het spreken aanstuurt. Door deze positionering wordt discernatie mogelijk: het gesprek wordt niet gedomineerd door overtuigingskracht, maar door helderheid over de aard van het standpunt. Waar waarheid wordt gepositioneerd en vanuit welke drijfveer men spreekt, bepaalt hoe een uitspraak moet worden verstaan en hoe de geldigheidsaanspraak kan worden beoordeeld. In die zin vormt waarachtig spreken de noodzakelijke voorwaarde voor gemeenschappelijk denken: pas wanneer de herkomst van het spreken zichtbaar is, kan een politieke ruimte werkelijk functioneren.